ĐỂ GÌ LẠI CHO MAI SAU?

Dân tộc Việt Nam đã trải qua lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước từ thời các vua Hùng, các vua Đinh – Lê – Lý – Trần – Lê (hậu Lê) – Nguyễn và giai đoạn nghìn năm Bắc thuộc. Trong số đó, cứ mỗi trăm năm, diện mạo đất nước ta lại thay đổi cùng với những biến chuyển của lịch sử loài người. Ngày nay, đất nước Việt Nam như một cỗ máy vận động không ngừng và tất nhiên, trăm năm nữa, đất nước này sẽ mang lên mình một chiếc áo khác hoàn toàn. Vì vậy, từ bây giờ, chúng ta hãy nghĩ đến những gì để lại cho thế hệ mai sau, để chiếc áo mà khoảng ba thế hệ sau nữa mặc (mỗi thế hệ khoảng ba mươi năm) sẽ thật tốt và phù hợp.
Trước hết, khi đã suy nghĩ về thế hệ mai sau, chúng ta nên có một cái nhìn rộng hơn, tích cực hơn và xa hơn tầm nhìn của những kế hoạch ngắn hạn trong 5 – 10 năm. Để thay đổi thực sự diện mạo một dân tộc, để có thể phát triển quốc gia một cách toàn diện, chúng ta cần sự tác động làm thay đổi ít nhất khoảng ba thế hệ với ngót nghét trăm năm. Đất nước Nhật Bản - như một ví dụ - đã trải qua hơn trăm năm kể từ lúc Minh Trị thực hiện cuộc đổi mới toàn diện đến khi nước này trở thành thế lực siêu cường trên thế giới.
Kế đến, không gì có thể đo lường những di sản để lại cho thế hệ mai sau bằng chính giá trị của chúng. Giá trị của những di sản có thể được chia làm hai nhóm: nhóm giá trị tinh thần và nhóm giá trị vật chất. Giá trị tinh thần trực tiếp gắn với mỗi con người, trong khi giá trị vật chất là những điều kiện về môi trường sống của con người.
Giá trị tinh thần được thể hiện qua nhiều khía cạnh với nhiều tiêu chí phân loại. Tuy nhiên, trong khuôn khổ bài viết này, giá trị tinh thần được tạm phân loại làm giá trị của con người trong cuộc sống công việc và giá trị con người trong cuộc sống đời thường.
Trong công việc, tư duy là yếu tố quyết định mức độ tiến xa hơn nữa về khả năng làm việc. Tư duy hạn chế sẽ dẫn đến những hạn chế về mặt tốc độ cũng như đỉnh cao của sự phát triển. Để có được những tuy duy hiện đại, con người có thể sẽ trải qua nhiều giai đoạn với những cản trở của những người mang tư duy cũ. Điều này là tất yếu, bởi chính mâu thuẫn giữa tư duy cũ và tư duy mới sẽ cho ra đời một tư duy hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là xã hội có sẵn sàng chấp nhận những người có tư duy, suy nghĩ khác biệt hay không. Những tư duy cho tương lai có thể sẽ khó được chấp nhận ngay lập tức, nhưng điều cần thiết là xây dựng một tư duy nhẹ nhàng và dễ chấp nhận hơn ngay từ bây giờ: biết chấp nhận sống cùng mâu thuẫn. Ngày nay, chúng ta có điều kiện để bước đầu xây dựng tư duy chuyển tiếp – tư duy nền như vậy. Đấy chính là nhờ vào tác động tích cực của tiến trình đa phương hóa, toàn cầu hóa với việc chấp nhận những sự khác biệt trên lĩnh vực khác để đạt được lợi ích chung trên một phương diện đáng quan tâm (quan điểm cùng thắng “win – win”).
Trong cuộc sống đời thường, những chuẩn mực về đạo đức – văn hóa có thể được xem như giá trị tinh thần của con người. Ngày nay, các tiêu chuẩn về đạo đức và văn hóa không còn được phát xét trên quan điểm chủ quan của một số người mà đã được rộng mở cho toàn xã hội đánh giá. Chính vì vậy, có thể nói rằng, trong xu hướng hiện nay, những giá trị về đạo đức – văn hóa đang dần được định ra bởi những trào lưu, những luồng tư tưởng ngự trị trong xã hội. Nói cách khác, với đặc thù dân số trẻ ở Việt Nam, chính những công dân trẻ của đất nước đang quyết định giá trị tinh thần này. Giới trẻ với sự tiếp thu mạnh mẽ và nhanh chóng các giá trị từ phương Tây đang mâu thuẫn mạnh mẽ với những người của thế hệ trước mang đậm đặc trưng các giá trị phương Đông. Trên thực tế, hai luồng tư tưởng này mâu thuẫn khá gay gắt, trong khi thế giới đang vận động không ngừng và chính phương Tây đang tìm kiếm du nhập những giá trị từ phương Đông sau nhiều thế kỷ họ được cho là tiên phong trong việc giải phóng con người (về mặt đạo đức – văn hóa). Tóm lại, điều cần thiết chính là tìm ra sự dung hòa, tìm ra những điều thực sự phù hợp cho con người – đất nước Việt Nam trong tương lai chứ không phải là rập khuôn theo kiểu mẫu truyền thống phương Đông hay hoàn toàn cách tân kiểu phương Tây. Nói cách khác, đừng quá tôn sùng một luồng tư tưởng nào về chuẩn mực đạo đức – văn hóa.
Song song với giá trị tinh thần, thế hệ mai sau của Việt Nam sẽ được thừa hưởng những giá trị vật chất mà ngày hôm nay chúng ta đang tạo nên. Giá trị vật chất bao gồm giá trị vật chất tượng trưng (tiền bạc) và giá trị vật chất thực tế (cơ sở hạ tầng).
Giá trị tiền bạc mà chúng ta sẽ để lại cho thế hệ mai sau có thể được tính bằng những con số tiền mặt trong ngân khố quốc gia, các khoản gửi của toàn dân trong tất cả các ngân hàng và dĩ nhiên phải trừ đi các khoản nợ bao gồm nợ quốc gia và nợ cá nhân. Những con số này dường như chưa bao giờ được công bố rộng rãi để toàn dân biết được tình trang của mình thế nào, để biết được trong túi ta thực sự có bao nhiêu tiền để … liệu cơm gắp mắm. Đặc biệt, các khoản vay quốc gia là điều mà người dân quan tâm nhất, để biết mỗi người dân sinh ra sẽ phải có trách nhiệm thế nào với đất nước. Chính vì vậy, hãy sử dụng các khoản vay của quốc gia một cách có hiệu quả và phải tính đến sự khả thi trong phương án trả nợ, để thế hệ sau không phải gồng gánh trên mình món nợ của cha ông.
Giá trị của cơ sở hạ tầng chính là bộ mặt của đất nước mà các thế hệ sau sẽ được tiếp quản. Hệ thống giao thông, hệ thống cung cấp dịch vụ điện – cấp thoát nước – viễn thông, kiến trúc và quy hoạch các khu nhà, hệ thống xử lý rác … chính là bộ mặt ấy. Chúng ta không thể để một trăm năm sau, đất nước vẫn còn đó những lần ngập nước diện rộng, không thể để đủ thứ các loại dây – cáp treo lơ lửng chằng chịt ngang trời hay những khu nhà nằm ở tận ngóc ngách không thể quản lý. Chừng ấy công việc đòi hỏi phải có một nhà quản lý vĩ mô có tầm nhìn rất rộng. Chúng ta không sợ thiếu vốn bởi chúng ta đang làm cho tương lại với tầm nhìn trăm năm, nhưng điều chúng ta sợ nhất là cách làm manh mún với tầm nhìn chỉ có chục năm hoặc chỉ vài năm. Chúng ta chưa thể làm mới lại những cái cũ đang hoạt động nhưng xin đừng lặp lai cái ấy cho những công trình đang được xây mới.
Tất cả những gì chúng ta làm ngày hôm nay chính là tất cả những gì thế hệ mai sau sẽ thừa hưởng. Hãy nghĩ đến những điều tốt nhất có thể cho thế hệ mai sau, cho tương lai của đất nước này. Không bao giờ là quá muộn để nghĩ đến điều đó, nhưng xin đừng chậm trễ hơn. Hãy nghĩ đến những giá trị tinh thần, giá trị vật chất mà trăm năm nữa, người Việt Nam sẽ được thừa hưởng.